Većina posjetilaca Jablaničko jezero povezuje s kupanjem, ribolovom, vožnjom čamcem i restoranima uz obalu. Malo ko zna da se ispod njegove mirne površine krije jedan sasvim drugačiji svijet – ostaci naselja, puteva, nekropola i utvrda čija historija seže hiljadama godina unazad.

Današnje Jablaničko jezero nastalo je 1953. godine izgradnjom brane na Neretvi. Njegovim nastankom potopljena su sela, plodna polja, ali i brojni arheološki lokaliteti koji svjedoče da je ovo područje bilo naseljeno još od prahistorije.

Ostrožac – mjesto gdje se susreću Iliri, Rimljani i srednjovjekovna Bosna

Jedno od najzanimljivijih mjesta na obali jezera je Ostrožac, malo naselje kod Jablanice koje krije slojevitu historiju staru više od dvije hiljade godina.

Arheološki nalazi potvrđuju da je ovo područje bilo naseljeno još u bronzanom i željeznom dobu, a svoj najveći razvoj doživljava u vrijeme Ilira. Na uzvišenjima iznad doline Neretve nalazile su se gradine – utvrđena naselja iz kojih su ilirska plemena kontrolirala trgovačke puteve kroz kanjon Neretve.

Posebno se izdvaja lokalitet Gradište, gdje su pronađeni ostaci kamenih bedema, temelja kuća i brojni keramički predmeti. Istraživači smatraju da je ovdje živjelo jedno od ilirskih plemena, najvjerovatnije Ardijejci, koji su bili među najmoćnijim narodima na istočnoj obali Jadrana.

U okolini su pronađeni i brojni tumuli – kameni grobni humci u kojima su sahranjivani ugledni pripadnici ilirskog društva zajedno s oružjem, nakitom i keramikom. Većina tih lokaliteta danas se nalazi ispod površine Jablaničkog jezera.

Rimske vile u srcu Hercegovine

Nakon rimskog osvajanja Ilirika, područje Ostrošca postaje dio rimske provincije Dalmacije i ulazi u period velikog privrednog razvoja.

Arheolozi su evidentirali čak četiri lokaliteta na kojima su se nalazile rimske villae rusticae – velika poljoprivredna imanja koja su bila centri proizvodnje hrane, vina i stočarskih proizvoda.

Na njima su pronađeni temelji građevina, ostaci zidova, fragmenti keramike, rimski novčići, fibule, poljoprivredni alati, ukrasni kameni kapiteli i nadgrobne ploče koje se danas čuvaju u Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine.

Blizina važnih rimskih puteva omogućavala je trgovinu s Naronom i drugim gradovima, pa je dolina Neretve predstavljala jedno od značajnijih privrednih područja unutrašnjosti rimske Dalmacije.

Tajna srednjovjekovnih gradova iznad jezera

Historija ovog kraja nije završila odlaskom Rimljana.

Iznad današnjeg Jablaničkog jezera i danas se mogu pronaći ostaci nekoliko srednjovjekovnih utvrđenja koja su čuvala dolinu Neretve.

Najpoznatiji je Ribićki grad, utvrda iznad sela Ribići, koja je bila jedno od važnijih sjedišta srednjovjekovne Bosne. Upravo je ovdje između 1323. i 1331. godine ban Stjepan II Kotromanić zajedno s majkom Elizabetom izdao jednu od svojih povelja, što potvrđuje veliki politički značaj ovog grada.

Nedaleko odatle nalazi se i srednjovjekovni Borovac, utvrđenje koje se vezuje za Hercega Stjepana Vukčića Kosaču. Sa strmih stijena i danas dominira dolinom Idbra, a smatra se da je u kasnom srednjem vijeku preuzeo ulogu starijeg grada Dbra kao upravnog središta ovog područja.

Ostaci zidina, kula i nekadašnjih fortifikacija podsjećaju da je ovaj kraj stoljećima imao važnu stratešku ulogu na prostoru srednjovjekovne Bosne.

Stećci koje je progutalo jezero

Na području Ostrošca nekada je postojala velika nekropola sa 69 stećaka.Prilikom formiranja Jablaničkog jezera čak 64 stećka ostala su pod vodom, dok je pet najvrjednijih 1954. godine premješteno u Konjic, gdje se i danas mogu vidjeti.

Ovi kameni spomenici predstavljaju vrijedan dokaz kontinuiteta života na ovom prostoru kroz srednji vijek.

Šta se danas može vidjeti?

Iako je veliki dio arheološke baštine završio ispod površine jezera, posjeta ovom području i dalje pruža poseban doživljaj.Vožnja uz obalu Jablaničkog jezera otkriva mjesta iza kojih se krije gotovo tri hiljade godina historije. Na pojedinim dijelovima, kada se nivo vode značajno spusti, ponovo postaju vidljivi ostaci starih zidova, puteva i temelja nekadašnjih naselja, podsjećajući da se ispod jezera nalazi gotovo zaboravljeni arheološki pejzaž.

Spoj netaknute prirode, planina Prenja, Čvrsnice i Vranice, smaragdne Neretve te bogatog kulturno-historijskog naslijeđa čini područje oko Jablaničkog jezera jednim od najzanimljivijih, ali još uvijek nedovoljno otkrivenih turističkih dragulja Bosne i Hercegovine.

Priču o izgubljenom svijetu ispod Jablaničkog jezera danas na poseban način čuva i Muzej potopljenog područja Lisičići na otvorenom, otvoren 2024. godine u naselju Lisičići kod Konjica.

Smješten uz glavnu saobraćajnicu i mjesnu plažu, ovaj jedinstveni muzej sastoji se od pet informativnih panela koji posjetioce vode kroz historiju kraja – od neolitskog perioda, preko ilirskog, rimskog i srednjovjekovnog doba, pa sve do 1952. godine, kada su Lisičići i okolna naselja potopljeni stvaranjem Jablaničkog jezera.

Na panelima su predstavljeni arheološki nalazi, stare fotografije, karte i priče stanovnika koji su morali napustiti svoje domove prije nego što je dolina Neretve pretvorena u akumulaciono jezero.

Muzej je nastao na inicijativu Udruženja građana potopljenog područja Lisičići uz podršku Grada Konjica, s ciljem da sačuva sjećanje na život koji je postojao prije nastanka jezera i približi ga novim generacijama i turistima.

Ako planirate obilazak Jablaničkog jezera, Lisičići su mjesto na kojem ćete najbolje razumjeti da se ispod njegove mirne površine ne krije samo priroda, već i bogata historija ovog kraja. Posjeta ovom muzeju odlična je dopuna obilasku Ostrošca, Ribićkog grada i srednjovjekovnog Borovca, jer zajedno pričaju priču o kontinuitetu života u dolini Neretve dugom više od dvije hiljade godina.