„Pod kujundžilukom raste košćela, u ljeto pod njom bit će hlad, nije Neretva sve moru odnijela, dok je sanjara, bit će i grad.“
Ovi stihovi iz pjesme „Košćela“, koju je Željko Samardžić posvetio svom rodnom Mostaru, govore o jednom od prepoznatljivih stabala hercegovačkog kraja. Košćela je duboko ukorijenjena u pejzaž Mostara, posebno u stare avlije, sokake i prostore u kojima se nekada odvijao svakodnevni život grada.
Košćela, odnosno koprivić (Celtis australis), listopadno je drvo rasprostranjeno na Mediteranu i u južnoj Evropi. Dobro podnosi visoke temperature, sušu i kamenita tla, pa je hercegovačka klima za nju prirodno stanište. Može doseći veliku starost, a razvija široku krošnju koja tokom vrelih mostarskih ljeta pruža gustu hladovinu.
U Mostaru se tradicionalno sadila u avlijama, uz puteve i u blizini bogomolja. Uz nju su vezana i stara narodna vjerovanja – smatralo se da štiti od zlih duhova, pa je upravo zbog toga imala posebno mjesto u prostoru oko vjerskih objekata.
Njeni plodovi sazrijevaju krajem ljeta i početkom jeseni. Sitni su, tamnosmeđi kada sazriju, slatki i jestivi, a nekada su bili poznati kao dio sezonskog voća koje se bralo u hercegovačkim krajevima.
Košćela u vrelim mostarskim ljetima
Široka i gusta krošnja čini ovo drvo veoma korisnim u gradskim sredinama. U Mostaru, poznatom po dugim i vrelim ljetima, stabla košćele stvaraju hladovinu i pomažu u ublažavanju visokih temperatura u svom neposrednom okruženju.
Osim hlada, drveće u gradu ima važnu ulogu u kvalitetu zraka. Krošnje zadržavaju prašinu i određene čestice iz zraka, dok stabla predstavljaju stanište pticama i insektima. Košćela je pritom posebno pogodna za Mostar jer dobro podnosi sušu i ne zahtijeva velike količine vode.
Zbog otpornosti na teške klimatske uslove, danas se ponovo sadi na različitim gradskim lokacijama. Nova stabla košćele mogu se vidjeti u drvoredima i parkovima, čime ova tradicionalna hercegovačka vrsta dobija svoje mjesto i u savremenom Mostaru.
Od mostarskih avlija do pjesme
Košćela je ostala prisutna i u kulturi grada. Željko Samardžić, koji je djetinjstvo i mladost proveo u Mostaru, pjesmu upravo nazvanu „Košćela“ objavio je kao posvetu rodnom gradu. Tekst je napisao Mišo Marić, a pjesma u stihovima čuva slike Mostara, Neretve, Starog mosta i toplih ljetnih noći.
Tako je ime jednog hercegovačkog drveta postalo poznato i izvan njegovog prirodnog područja. Za one koji poznaju Mostar, košćela je dio slike grada koji se pamti, naročito njegovih starih mahala, kamenih ulica i avlija.
Danas, kada Mostar traži načine da sačuva više zelenih površina i prilagodi se sve toplijim ljetima, košćela ima i praktičnu vrijednost. Njena otpornost čini je jednom od vrsta koje mogu uspješno rasti u gradskim uslovima, a njeno mjesto u mostarskoj tradiciji daje dodatni razlog da se sačuva i nastavi saditi.
Košćele tako i dalje rastu uz Mostar – neke stare i desetljećima prisutne, druge tek posađene. Njihove krošnje će, kao i nekada, ljeti pružati hlad, a priča o ovom karakterističnom hercegovačkom drvetu nastavit će živjeti u gradu kojem je posvećena i jedna pjesma.
