Elizabeta Kotromanić bila je jedna od bosanskih princeza koje su u evropskim dvorskim krugovima slovile za izuzetnu ljepotu. Savremenici su je opisivali kao „Helenu svoga doba“, a njenu ljepotu često su povezivali s Bosnom, kraljevinom iz koje je potekla.
Ugarsko-hrvatska i poljska kraljica
Elizabeta Kotromanić, kćerka bosanskog bana Stjepana II Kotromanića i poljske princeze Elizabete Pjast, bila je ugarsko-hrvatska i poljska kraljica te supruga Ludovika I, jednog od najmoćnijih evropskih vladara svoga vremena.
Pretpostavlja se da je rođena u Srebreniku, kao i drugi članovi njene loze, među kojima je i prvi bosanski kralj Tvrtko I Kotromanić.
Stjepan II odbio je ponudu srpskog cara Dušana, koji je želio oženiti svoga sina Elizabetom, uz miraz koji bi uključivao bosanske teritorije oko Huma. Umjesto toga, Elizabetu je poslao na ugarski dvor, kod kraljice Elizabete, majke ugarskog kralja. Nakon smrti Ludovikove prve supruge Margarete, kraljica majka i Stjepan II dogovorili su brak između Ludovika I i Elizabete.
Vjenčanje, održano 20. juna 1353. godine, pokazalo se kao izuzetno važan politički potez za bosanskog bana, jer mu je dodatno učvrstilo ugled među evropskim vladarima. Međutim, ubrzo je otkriveno da su mladenci rođaci u četvrtom koljenu, preko jednog poljskog vojvode, zbog čega je za valjanost braka bilo neophodno papinsko odobrenje. Papa je brak naknadno potvrdio, uprkos protivljenju crkvenim propisima.
Nikada okrunjena
Za razliku od uobičajene prakse u Ugarskoj i Poljskoj, Elizabeta nikada nije bila okrunjena. U potpunosti se povinovala autoritetu svoje dominantne svekrve i, prema dostupnim izvorima, vjerovatno nije imala ni vlastiti dvor sve dok Ludovik nije poslao majku da upravlja Poljskom u njegovo ime.
Prvih sedamnaest godina braka Ludovik i Elizabeta nisu imali djece, zbog čega se vjerovalo da je kraljica neplodna. Tek tokom 1370-ih godina rodila je tri kćerke. Najstarija, Katarina, rođena 1370. godine, umrla je u osmoj godini života. Dvije mlađe kćerke, Marija (1371) i Jadviga (1373), nadživjele su svoje roditelje i imale značajnu ulogu u evropskoj historiji.
U Hrvatskoj su Elizabeta Kotromanić i njena kćerka Marija pale u ruke moćnih plemića koji su željeli osvetiti smrt napuljskog kralja Karla Dračkog, čije je ubistvo Elizabeta ranije politički podržala.
Dvije kraljice odvedene su na obalu Jadrana, u Novigrad kod Zadra. Elizabeta je pokušala organizirati njihovo oslobađanje i uspjela je prokrijumčariti planove, ali je zavjera otkrivena. Na zahtjev Karlove udovice Margarete, Elizabeta je 16. januara 1387. godine pogubljena pred očima svoje kćerke. Tajno je sahranjena u crkvi svetog Krševana, a tri godine kasnije njeni posmrtni ostaci preneseni su u Székesfehérvár.
Nijedna od Elizabetinih kćeri nije ostavila potomstvo, pa je njena loza ugašena smrću mlađe kćerke Jadvige. Nakon Elizabete, u Ugarskoj više nije bilo žene koja je stvarno vladala državom sve do vladavine Marije Terezije u 18. stoljeću.
Elizabeta i njene kćeri prikazane su i na škrinji svetog Šimuna u Zadru, čiju je izradu naručila i finansirala sama Elizabeta. Budući da nije rodila muškog nasljednika, Ludovik I bio je primoran da političkim i diplomatskim putem osigura da njegove kćeri mogu naslijediti krune Ugarske i Poljske.
Prvi ženski monarh Poljske
Nakon smrti Ludovik I 1382. godine, njegova kćerka Marija postala je kraljica Ugarske. Budući da je imala svega deset godina, stvarnu vlast preuzela je njena majka, Elizabeta Kotromanić, koja je obavljala dužnost regentice od Marijinog ustoličenja do njenog stupanja u brak.
U trenutku kada su poljski staleži izrazili namjeru da prekinu personalnu uniju s Ugarskom, Elizabeta je za poljskog vladara predložila svoju mlađu kćerku Jadviga. Iako je Jadviga izabrana, Elizabeta ju je zadržala na svom dvoru još dvije godine, prije nego što je, pod pritiskom okolnosti, bila primorana poslati je u Poljsku. U međuvremenu je pregovarala o njenom braku te formalno posvojila Jadviginog budućeg supruga, čime mu je osigurala nasljedna prava na poljsko prijestolje u slučaju kraljičine prerane smrti.
U oktobru 1384. godine Jadviga, unuka bosanskog bana Stjepana II Kotromanića, krunisana je za kraljicu Poljske i time postala prvi ženski monarh u historiji te kraljevine.
Njena udaja za velikog vojvodu Litvanije Jogaila, koji je zbog tog braka zajedno sa svojim podanicima prešao na kršćanstvo i uzeo ime Władysław II Jagiełło, označila je početak Poljsko-Litvanska unija — jedne od najvećih i najmoćnijih političkih tvorevina srednjovjekovne Evrope.
Za svoje zasluge, među kojima se ističe i uloga u širenju kršćanstva na istoku kontinenta, Jadviga je 1986. godine proglašena blaženom.
